1914-1989

Garnalen: van thuispellen tot machinewerk

Garnalen worden al eeuwen met de hand ‘gedopt’. In het nieuwe pelcentrum in Lauwersoog gebeurt dat echter machinaal. Reden voor een kleine expositie over ‘genoat’, zoals ‘Grunnegers’ de zilte traktatie noemen, die Ede Staal ooit watertandend bezong.

Garnalen: van thuispellen tot machinewerk

Garnalenpelsters aan het werk. Foto: Jan van der Veen

Garnalenpelmachine

De ingebruikneming van een garnalenpelmachine in de vissershaven is aanleiding voor de fototentoonstelling ‘Garnalen’, zegt projectleider Kiki de Graaf van Lauwersom. De expositie is  te zien in Het Informatie Paviljoen (HIP) in Lauwersoog en maakt deel uit van de nieuwe ‘belevenisroute’ Lauwersom, een wandel- en fietsnetwerk dat nu wordt aangelegd. Het leidt van het dorp Lauwersoog naar het havengebied. Streven is hiermee meer bezoekers naar de vissershaven te trekken.

<p>Anna Oortwijn. Foto: Jan van der Veen</p>

Anna Oortwijn. Foto: Jan van der Veen

Pellen

 ’s Ochtends vroeg leverde een vrachtwagen van Heidema en Van der Ploeg, het tegenwoordige Heiploeg (een van de grootste garnalenbedrijven van Europa), de zakken garnalen af bij de pellers. ’s Avonds brachten de noeste werkers de schone garnalen weer naar de fabriek en namen zij hun beloning in ontvangst. Hele gezinnen stortten zich op de pellerij om het soms karige inkomen aan te vullen.

Het handmatige garnalenpellen werd echter steeds minder populair. In 1973  brengt opinieweekblad Elsevier een reportage met de titel ‘Wie wil er nog garnalen pellen?’. Uit het artikel – dat ingelijst te zien is in het HIP – blijkt dat het ‘hangen en wurgen was om de garnalen door de pel te krijgen’. Er waren te weinig pelsters voor de hoeveelheid garnalen. Daardoor kon er minder ‘genoat’ op de markt worden gebracht dan er werd gevangen.

Expositie

De expositie staat helemaal in het teken van de garnaal en het garnalenpellen. De foto’s zijn gemaakt door Jan van der Veen, Lies Visser, Jan Beets en Heiploeg Group. Ze geven niet alleen een impressie van de historie van het garnalen pellen, maar belichten ook de garnalenvisserij. Bovendien besteedt de tentoonstelling aandacht aan het vervoer van het zeebanket naar pelateliers in Marokko en het jaarlijkse hoogtepunt in de haven van Lauwersoog: de Dag van de Garnaal.

Sfeervolle oude foto’s tonen hoe de inwoners van Zoutkamp en omliggende dorpen vroeger thuis pelden: met een zeiltje op de keukentafel en een asbak naast de bult garnalen. Het pellen was  handwerk en een welkome bijverdienste voor vooral veel vissersgezinnen.

Pelateliers

Uiteindelijk verdwijnt het thuispellen als bijverdienste in 1990 helemaal in Nederland. De overheid oordeelt dat het niet hygiënisch is en verbiedt het daarom bij wet. Omdat pelateliers in Nederland economisch niet haalbaar zijn, verplaatst de garnalenindustrie het pellen naar Polen waar de lonen lager zijn. Maar als ook daar de lonen stijgen, wordt het pellen van de Hollandse garnalen verplaatst naar Marokko. Ze leggen 2700 kilometer af voordat ze van hun jasje worden ontdaan en gaan dan in gekoelde vrachtwagens terug naar Nederland.

Traditionele pelateliers in Nederland kunnen vanwege de lage lonen in Noord-Afrika niet opboksen tegen de het pellen in Marokko.  Maar mogelijk komt daar verandering in. Wellicht belanden garnalen in de nabije toekomst niet meer via de Marokko-route op ons bord.

Na jaren ontwikkelen heeft familiebedrijf Telson/Kant een pelfabriek gebouwd aan de haven van Lauwersoog. De kosten voor het machinaal pellen benaderen nu de kosten van het handmatig pellen in Marokko. Uiteindelijk kan het pellen in Lauwersoog door een grotere efficiëntie en stijgende Marokkaanse lonen zelfs goedkoper worden. Het lijkt er dus op dat de garnalenpellerij weer terug kan keren naar Groningen.

Viskotters op volle zee volgen

Behalve de foto-expositie geeft Het Informatie Paviljoen ook informatie over de geschiedenis van Lauwersoog en de bezienswaardigheden en activiteiten in de omgeving. Ook zijn er digitale informatiepanelen waarmee je bijvoorbeeld vissersschepen kunt volgen op zee en waarmee je filmpjes kunt bekijken over hoe het garnalenvissen in zijn werk gaat. Het paviljoen is gehuisvest op het perceel Haven 6 en is eenvoudig te vinden. HIP is van woensdag tot en met zondag geopend van 11.00 tot 17.00 uur.