1648-1815

De Verlichting in Groningen

In 1614 besloot de stad Groningen een universiteit op te richten ‘om niet aan onwetendheid en barbarij te bezwijken’. De eerste rector magnificus werd de Oost-Fries Ubbo Emmius, die daarvoor al succesvol de Latijnse School leidde. De universiteit zette de traditie van het noordelijk humanisme voort zoals dat door Rudolf Agricola in de eeuw daarvoor was voorgestaan. Niet dogmatisch geloof, maar weldenkendheid en menselijke waardigheid stonden in die visie centraal.

De Verlichting in Groningen
Twee zilveren naalden voor het inenten van vee in een houder met bekleding van roggehuid en zilverbeslag, circa 1775. Eigendom van Geert Reinders. - Collectie Grietje Reinders Stichting, foto: John Stoel.

De universiteit trok aanvankelijk veel studenten en geleerden uit de Duitse landen en wist daardoor internationale faam te verwerven. Maar ze heeft vooral ook een regionale functie gehad. Aan de universiteit werden rechtsgeleerden en diplomaten opgeleid die de belangen van Stad en Ommeland als bestuurders moesten verdedigen. Menig jonker, zoals Johan Willem Ripperda die ook wel de onderkoning van Marokko werd genoemd, verliet zijn borg voor een bestuurlijke carrière elders in de wereld.

Verlichte boeren

De wetenschap hield geen halt bij de poorten van de universiteit. In de Groninger Ommelanden trad in de 18de eeuw een groep verlichte boeren naar voren, waarvan Geert Reinders een uitgesproken voorbeeld was. Hij ontdekte dat koeien immuun werden voor de veepest wanneer hij ze inentte. Een enorme vooruitgang voor de landbouw.

Burgerij

De Verlichting beïnvloedde de politieke denkbeelden van de burgerij. Die eiste steeds luider, onder andere via nieuw opgerichte bladen als de Groninger Courant, medezeggenschap in het bestuur van de regenten.

Reacties

De Verlichting riep uiteindelijk ook reacties op. In Groningen gebeurde dat onder andere door de Afscheiding in 1834. De Ulrumer predikant Hendrik de Cock verliet toen de volgens hem veel te vrijzinnige hervormde kerk en richtte een gereformeerde kerk op, die terugkeerde naar de strenge beginselen van het calvinisme. 

Verleden van Groningen

RTV Noord zond in 2008 de serie Het Verleden van Groningen uit. In aflevering 5 wordt de Verlichting in Groningen besproken. 

Verleden van Groningen (5/8) [12-11-2008] - RTV Noord