Verhalen uit de regio

1300-heden

Heerlijkheid Harssens en haar 'koloniën'

Op 6 oktober 2018 bracht een gezelschap van de Heerlijkheid Harssens tijdens een zogenaamde landdag een bezoek aan de ‘buitenbezittingen’ Biessum, Solwerd en Uitwierde en maakte tevens een uitstapje naar Reide. Voor de lezers zullen de laatstgenoemde plaatsnamen wel bekend zijn, maar Harssens waarschijnlijk niet of veel minder.

Heerlijkheid Harssens en haar 'koloniën'

De Harssensborg, getekend door een onbekende. - Tekening: Collectie Groninger Archieven

Harssens is een voormalig kerkdorp tussen Groningen en Adorp. De eerste vermelding, als ‘Hersingi’, dateert van omstreeks 1000. In 1371 wordt de aanzienlijke ‘Aytardus de Hersinse’ genoemd. Waarschijnlijk bewoonde hij het steenhuis dat ongeveer halverwege de oude weg Groningen-Adorp lag.

In 1540 werd westelijk daarvan een nieuwe borg gebouwd. De eigendommen werden in 1598 verworven door Warmolt Hillebrandes en Catrina van Fritema. Aan het einde van de 17de eeuw gingen de bezittingen van Warmolts nazaten over naar de families Alberda van Menkema en Lewe, via de verwantschap van hun echtgenotes en daarna naar de Van Ewsums. In 1742, twee jaar na het overlijden van Anna van Ewsum, werd de borg Harssens op afbraak verkocht.

Heerlijke rechten

Bij Harssens hoorden heerlijke rechten. Vanouds was de plaatselijke rechtspraak georganiseerd in jurisdicties, rechtsgebieden, waarbinnen deze rouleerde tussen ‘edele heerden’: boerderijen met stemrecht. Andere heerlijke rechten waren bijvoorbeeld het collatierecht, dat wil zeggen het recht een om een predikant te benoemen, en het jachtrecht.

Op een gegeven moment kwamen er heerlijke rechten van Harssens te koop. Het ging om een aandeel in de rechtspraak te Adorp en Harssens en aandelen in soortgelijke rechten op Sauwerd, Wetsinge en Dijkshorne (=Westerdijkshorn) met daarbij het bij het laatstgenoemde dorp horende jachtrecht. Bovendien waren er dergelijke rechten te koop die betrekking hadden op Uitwierde, Solwerd en Biessum met daarbij het jachtrecht.

Ekke Fransema

In 1898 kocht Ekke Fransema de bovengenoemde ‘gerechtigheden’. Fransema was een karakteristieke persoonlijkheid die in Godlinze woonde. Hij was op zijn 47e weer gaan studeren en werd uiteindelijk op zijn 62e meester in de rechten. Zijn grote passie was het verzamelen van oude boeken en geschriften, vooral over regionale geschiedenis en juridische onderwerpen. Fransema stond er ook om bekend dat hij graag een borrel lustte.

Dat Fransema deze gerechtigheden kocht was niet zo verwonderlijk: hij was in 1864 geboren in het vlakbij Harssens gelegen gehucht Hekkum. Toen hij net een jaar oud was, verhuisde de familie naar Bierum, het geboortedorp van Ekkes moeder, waar zijn vader een boerderij had gekocht. In 1873 ging vader Fransema met zijn gezin rentenieren in Godlinze.

Daarna woonden de Fransema’s nog in Groningen en na allerlei omzwervingen buiten de provincie vestigde de inmiddels gehuwde Ekke Fransema zich met zijn gezin in Godlinze, waar hij in 1928 overleed. Zijn bezittingen vererfden op zijn zoon, Anthonius Diederik Annaeus Rudolfus Epko Asing Fransema, in de wandelgangen Toon genoemd. Hij was de tweede zoon uit het huwelijk van Ekke en Hillegonda Alida Venhuis.

Jaap Stienstra en Stichting Harssens

In 1965 kocht Jaap Stienstra (1923-2017), toen schooltandarts te Groningen, de genoemde heerlijke rechten van Toon Fransema. Stienstra zette zich in voor het behoud van oudheden: erfgoed dat verloren dreigde te gaan, zoals het gehucht Aduarderzijl. Maar hij had ook een grote passie voor oude rijtuigen. Wat dat laatste betreft stond hij aan de basis van het Nationaal Rijtuigenmuseum te Nienoord. Hij kocht in 1965 ook de ‘borgklip’ van Harssens, het stukje grond waar de laatste borg op had gestaan; voor het eerst in bijna vier eeuwen waren borg en heerlijke rechten weer in één hand.

De verwerving van het borgterreintje te Harssens en de heerlijke rechten leidden tot de oprichting van de Stichting Harssens, die behalve het onroerend goed ook de bij Harssens en andere genoemde dorpen behorende rechten beheert, zoals Stienstra die had gekocht van Toon Fransema. Jaap Stienstra werd Heer van de Heerlijkheid Harssens.

Stichting Heerlijkheid Harssens

Het gaat echter niet alleen om beheer. Er is ook de stichting Heerlijkheid Harssens die onderzoek verricht naar de geschiedenis van Harssens. Deze stichting wil ook ‘spelen’ met de geschiedenis van de heerlijkheid en zo belangstelling wekken voor wat jonkers, redgers en collatoren in het verleden hebben gedaan. Vandaar dat deze het zinnig vindt om een oude 'gerechtigheyd en heerlijkheyd' in een moderne vorm in ere houden en daarvoor belangstelling te wekken bij een groot publiek. Daartoe worden activiteiten rond de heerlijkheid georganiseerd, zoals de ‘landdagen’: bijeenkomsten met een speciaal thema voor genodigden.

Dit jaar was het thema georganiseerd rond de buitenbezittingen van Harssens: de ‘koloniën’ Bierum, Solwerd en Uitwierde, met een uitstapje naar het vlakbij gelegen Reide.