Verhalen uit de regio

1815-heden

De verdwenen brug bij Holwinde

Eind december 2018 verscheen een persbericht van de provincie Groningen dat er 500.000 euro subsidie werd verleend aan toeristische routes, waaronder 5 vaarroutes. Een daarvan is de ‘Trekvaartroute Boterdiep’, die door het Helwerdermaar voert. Die route is echter niet voor alle vaarrecreanten te volbrengen.

De verdwenen brug bij Holwinde

De verdwenen brug over het Helwerdermaar, met de karakteristieke opening in het beton voor het lossen van de oogst in een praam. - Foto: G.W. de Jager

Het Helwerdermaar is een cruciale verbinding voor een aantrekkelijke vaarroute van Onderdendam naar Uithuizen. Deze loopt via het Warffumer-, Usquerder- en Helwerdermaar naar het Boterdiep bij Uithuizen. Maar sinds 2014 is deze route alleen nog beschikbaar voor kanovaarders. Plezierjachten en rondvaartboten moeten omkeren bij Holwinde, vlakbij Doodstil. De eeuwenoude transportverbinding voor het vervoer van mensen en goederen van en naar de stad Groningen is afgesloten door een dam.

Beurtschippers

Wegen waren vroeger slecht begaanbaar, dus werd alles en iedereen over water vervoerd. Beurtschippers voeren af en aan, drie tot viermaal daags voeren schepen van en naar de stad. De snik voor personen, goederen en vee, pramen voor landbouwproducten. De pramen werden veelal geladen vanaf de bruggen. Met zette de kar met de oogst op de brug en kon zo de lading vanaf de kar in het ruim werpen. Maar naarmate de vrachtwagens terrein wonnen en de wegen verbeterd werden, gingen de beurtschippers met hun tijd mee en stapten zij over op de vrachtwagen. Zij bleven zich echter, waarschijnlijk om hun klandizie en goede naam te behouden, nog lange tijd beurtschipper noemen.

Beton

Oorspronkelijk waren de bruggen geconstrueerd met een houten brugdek over ijzeren leggers en met open ijzeren brugleuningen. Nadat in de jaren dertig van de twintigste eeuw de bouw van bruggen met gewapend beton in opkomst kwam, werd een groot aantal van deze bruggen vervangen door betonbruggen. Met de constructie werd er rekening mee gehouden dat het inschepen van de landbouwproducten ongehinderd door moest kunnen gaan. De brugleuningen werden voorzien van gaten waardoor de lading in het schip geschoven kon worden en sommige hadden zelfs een luik in het wegdek om het laden te vergemakkelijken. De bruggen waren hoog genoeg om de snikken en de volgeladen pramen doorgang te verlenen.

Holwinde

Ongeveer een kilometer ten westen van Doodstil stond van circa 1559 tot 1768 de borg Holwinde. De gebouwen van de borg werden langzaam maar zeker afgebroken en elders hergebruikt, tot uiteindelijk ook het poortgebouw er in 1830 aan moest geloven. Vanaf het borgterrein liep een kleipad richting Doodstil. Het aloude pad kruiste het Helwerdermaar. De beide oevers van het maar moeten dus altijd verbonden zijn geweest door een brug, zonder dat deze een belemmering voor de zo belangrijke scheepvaart vormde.

De brug

Ook deze brug werd in het begin van de twintigste eeuw vervangen door een betonnen exemplaar. Het was een mooi voorbeeld van de vroege betonbouw met een eenvoudige, functionele vorm. De leuningen hadden een opening om de oogst in de praam te laden. Maar de vooruitgang schreed voort. Door ruilverkavelingen verloor het kleipad zijn functie en het werd onderdeel van de akkerbouwpercelen. De brug was alleen nog in gebruik bij de eigenaar van het land. Grotere machines hebben meer ruimte nodig dus de betreffende boer vroeg en kreeg in 2013 toestemming van Waterschap Noorderzijlvest en gemeente Eemsmond om de brug te vervangen door een dam met duiker. Groot was de schrik bij cultuurhistorisch geïnteresseerden en vaarrecreanten toen begin 2014 de markante Barmaheerdstertil opeens was verdwenen en er een dam lag met een duiker waar alleen kanovaarders doorheen konden. Gemeente en provincie zagen dat hun toeristische vaarroute en geplande ontsluiting van het landschap letterlijk was afgedamd.

Hoop

Vanuit diverse kanten is het Waterschap gevraagd om de vrije doorgang te herstellen. Het schap heeft samen met de voormalige gemeente Eemsmond getracht om door grondruil de dam overbodig te maken, maar dat is mislukt. Nu hebben alle gedupeerde partijen er de hoop op gevestigd dat het waterschap, tijdens de geplande herstelwerkzaamheden aan het maar, de dam door een brug zal vervangen met voldoende doorvaarthoogte. De provincie vertrouwt er kennelijk op dat dit ook werkelijk zal gebeuren, anders had zij geen subsidie verstrekt voor de ‘Trekvaartroute Boterdiep’.

<p>Het Helwerdermaar. - Foto: Jeroen Hillenga</p>

Het Helwerdermaar. - Foto: Jeroen Hillenga