Groninger kerken , Verhalen uit de regio

1300-1815

Symbool van Ierland op een Groningse wierde

Op 4 en 6 oktober 2018 wordt het project ‘Terpen en Wierdenland, een verhaal in ontwikkeling’ van een aantal organisaties en een enorme hoeveelheid vrijwilligers in Friesland en Groningen afgesloten. Eén van de wierden die is onderzocht, is Godlinze.

Symbool van Ierland op een Groningse wierde

De heilige met het zwaard en het klaverblad, afgebeeld op het plafond van de kerk van Godlinze. Is het Sint Patrick? – Foto: Stichting Oude Groninger Kerken

Godlinze is een wierdedorp bij uitstek met het prachtig gave stratenpatroon van een radiale wierde. De straten en paden lopen als de spaken van een wiel vanaf het hoogste punt naar de binnenste en buitenste ‘velg’, de ossengangen. De wierde stamt uit het begin van onze jaartelling en is tijdens de bewoning continu opgehoogd met plaggen, afval en nieuwe bewoningslagen, waardoor het dorp niet alleen één van de gaafste, maar ook één van de hoogste wierden van Groningen is.

De kerk

Bovenop de wierde staat de Pancratiuskerk, waar de bouwhistorie mooi aan af te lezen is: de tufstenen bouw rond 1100 die vijftig jaar later met kleinere tufsteenblokken werd uitgebreid, de romanogotische bakstenen uitbreidingen (13e eeuw) en het halfronde koor (tweede helft 15e eeuw), het derde travee van het schip en de spitsboogvensters (16e eeuw) en de toegang in de oostzijde van het koor uit 1865. Mogelijk zijn toen ook de muren bepleisterd. Bij de restauratie in 1922 werden de pleisterlagen van binnen- en buitenmuren deels verwijderd. Toen kwamen in het koor 13e- en 16e-eeuwse schilderingen tevoorschijn. Door tijd– en geldgebrek is men met het restaureren daarvan gestopt.

De overige schilderingen kwamen pas aan het licht tijdens de grootscheepse restauratie in 1985. De restaurateurs vielen bij het verwijderen van de witsellagen ’van de ene verbazing in de andere’, zo kleurrijk en vol waren de gewelven beschilderd. Natuurlijk was de beschermheilige Pancratius afgebeeld, maar er was ook een schildering die men niet direct thuis kon brengen. De figuur heeft een klaverblad in zijn hand, kenmerk van Sint Patrick, de beschermheilige van de Ieren. Maar wat doet een Ierse heilige in de kerk van Godlinze? Wel was duidelijk wie dat had laten doen: een groot opschrift (cartouche) vermeldt dat de kerk is ‘gereparert ende ghestoffert’ door ’Luirt Klant die joncker en hovelingh te Godlinze was’.

Wie was Luirt Klant? Hij komt niet voor bij de beschrijving van de borg in het standaardwerk van W.J. Formsma. Daarin lijkt de geschiedenis in 1559 te stoppen bij de dood van borgvrouwe Tiake Ripperda (die blijkens een gevelsteen in de buitenmuur van de kerk de toren liet vernieuwen) en in 1573 door te gaan met de verkoop van de borg.

Mevrouw Hoeksema-du Pui die zich, al zolang zij in Godlinze woont, om de kerk bekommert en ervoor heeft geijverd dat hij onder de hoede van Stichting Oude Groninger Kerken kwam, ging op onderzoek uit. Uitgaande van bij de cartouche afgebeelde wapenschilden van de families Klant (of Clant) en Rengers, kon zij via de familie Rengers achterhalen dat Luirt Klant een achterneef van Tiake Ripperda moest zijn.

Sint Patrick

Toch bleef nog het raadsel van de afbeelding met Sint Patrick over. Hij hoort een klavertje drie en een staf te dragen, maar heeft hier een zwaard. De meningen zijn verdeeld. Is dit Saint Patrick met abusievelijk een zwaard, of is het heilige Pancratius met een mislukte palmtak?

Een antwoord komt uit onverwachte hoek. In Duitsland stuitte men acht jaar geleden op een mededeling dat Luirt Klant een piraat was. Hij moet de zeeën rond Engeland en Ierland bevaren hebben en daar in aanraking gekomen zijn met Sint Patrick, het icoon van Ierland. Mevrouw Hoeksema denkt hierin een goede verklaring te hebben gevonden voor deze heilige in ‘haar’ kerk. Maar de ultieme bevestiging kreeg ze toen de kerk werd bezocht door een Amerikaans-Ierse singer-songwriter, die het nationale symbool herkende en ‘vanuit haar tenen’ verzuchtte: 'Ooh, Saint Patrick!'.

Nog niet iedereen is overtuigd, maar voor mevrouw Hoeksema is het bewijs geleverd: de adellijke zeerover Luirt Klant liet Saint Patrick bewust aanbrengen in het gewelf van de kerk van Godlinze.

Met dank aan Mevrouw M.L.L. Hoeksema-du Pui

Bronnen:
De Ommelander borgen en steenhuizen, W.J. Formsma 1967
De restauratie van de gewelfschilderingen in de kerk van Godlinze, Lammert Muller, SOGK 1986
www.terpenenwierdenland.nl
www.groningerkerken.nl
www.kerkgodlinze.nl