Groninger kerken

1300-1815

Een beschermheilige zonder hoofd

Toen in april 2010 de kerk van Uithuizen werd overgedragen aan de Stichting Oude Groninger Kerken, was er verwarring naar over de vraag aan welke heilige de kerk in vroeger tijden gewijd was: St. Jacobus of St. Dionysius. Lang ging men er van uit dat de heilige apostel Jacobus als schutspatroon van de kerk had gediend. 

Een beschermheilige zonder hoofd
De Dionysiuskerk te Uithuizen. - Foto: Gouwenaar via Wikimedia Commons

Een schutspatroon of beschermheilige vertegenwoordigt iets (een kerk, maar ook wel een stad of bijvoorbeeld een groep mensen met dezelfde kenmerken of bezigheden) of iemand (individueel) bij God als het ware; de gelovigen kunnen bij de heilige terecht met hun gebeden die deze dan doorgeeft aan de Allerhoogste. Ze staan dicht bij de mensen en zijn zodoende beter te benaderen dan het afstandelijke, hoog in de hemel tronende Opperwezen. Recent werd in het Vaticaan de vorige paus Johannes Paulus de 2e zalig verklaard: een eerste stap op weg naar de status van heilige. 

Een mogelijke afbeelding van Jacobus de Meerdere in de kerk. - Foto: Gouwenaar via Wikimedia Commons
Een mogelijke afbeelding van Jacobus de Meerdere in de kerk. - Foto: Gouwenaar via Wikimedia Commons

Jacobus of Dionysius

In de geschiedschrijving werd aangenomen dat Jacobus vereerd werd in de kerk van Uithuizen. Onder andere doordat een schildering op een van de gewelven als Jakobus werd gezien. Ook komen wijdingen aan Jakobus in het Groningerland vaker voor, bijvoorbeeld te Zeerijp, maar zeker ook in Uithuizen zelf waar een andere kerk in het dorp, namelijk die van de rooms-katholieke parochie, nog altijd van Jacobus is. Logischerwijs stond de kerk dan ook sinds jaar en dag bekend als de ‘Jacobi-kerk’, een benaming die nog steeds wordt gebruikt. Vandaar dat de Stichting Oude Groninger Kerken ten tijde van de overname van de kerk werd gebeld door mensen die meenden dat de stichting een verkeerde naam voor de kerk gebruikte. 

Circa 10 jaar geleden bleek uit historisch onderzoek dat de verwijzing naar Jacobus niet klopt: uit letterlijke vermeldingen in de oudste schriftelijke bronnen en documenten over deze kerk bleek dat deze onder bescherming stond van de heilige “Dionysius”. Deze staat ook afgebeeld op de zegelstempels die de pastoors van Uithuizen gebruikten om brieven en belangrijke papieren mee te verzegelen. Op een van de zegelstempels is hij zeer duidelijk herkenbaar. Hierop staat namelijk een bisschop die zijn hoofd in zijn handen draagt  – het kenmerk van St. Denis zoals hij ook wel heet. Maar waarom heeft hij zijn hoofd in zijn handen? 

Preken met een afgehakt hoofd

Dionysius was in de 3e eeuw bisschop van Parijs, toen dat nog lang niet overheersend christelijk was, maar Keltisch. De bisschop was zo populair onder de bevolking, dat de heidense priesters zich zorgen begonnen te maken; door Dionysius’ preken verruilden veel Galliërs hun geloof in de oude godenwereld voor het Christendom. De druïden voelden zich dermate bedreigd dat ze Dionysius een kopje kleiner wilden maken, letterlijk. Aldus geschiedde, op de heuvel waar zij hun heiligdom hadden en die nu Montmartre is. De kerkvader liet zich echter niet uit het veld slaan door het feit dat z’n hoofd was afgehakt: na de executie pakte hij rustig z’n hoofd op en wandelde er nog zo’n 10 kilometer mee rond, ondertussen lustig predikend. Op de plek waar hij uiteindelijk toch ineenzeeg en overleed werd hij ook begraven en ontstond een klooster dat uitgroeide tot een groot klooster met kathedraal. Hier werden praktisch alle Franse koningen begraven en St. Denis werd de patroonheilige van het koningshuis en daarmee van Frankrijk. 

Je kunt het een bizarre speling van het lot noemen dat uitgerekend deze heilige niet in staat bleek de Franse monarchie te behoeden voor het einde dat ruim 15 eeuwen eerder ook het zijne was geweest: in 1773 vonden Louis de 16e en zijn koningin Marie-Antoinette – het laatste volwaardig regerende Franse koningskoppel - de dood door onthoofding, onder de guillotines van de Franse Revolutie. 

Een Franse heilige in Uithuizen

Een link tussen zo’n voorname Franse heilige met het Groningse Uithuizen is nou niet echt het eerste dat in je opkomt. Het is misschien daarom dat zijn patroonschap van de kerk nooit echt heeft postgevat in de hoofden van de mensen, en al spoedig verdween onder het stof der eeuwen. 

Te Uithuizen is St. Dionysius niet altijd met evenveel eerbied behandeld. Dit had akelige consequenties, getuigt de volgende wonderbaarlijke geschiedenis, indertijd opgetekend door een oude pater. In de 17e eeuw - toen de kerk van Uithuizen inmiddels in protestantse handen was overgegaan - lag een reeds lang vergeten houten beeld van de heilige “met sijn afgehouwen hooft in de hand, aleer gestaen bouen op het hoogaltaer” op de zolder van de kerk, “daer de koster sijn duijven vut en in vliegende heeft”. ‘Wat moet je er mee?’, zal de koster gedacht hebben en heeft het toen van boven “neergesmeten ende gepresenteert aan een Holtcoper”. De houtkoper heeft ’t daarna “met een bijl aen stucken gehouwen int vijver [= vuur] geworpen.” Dit nu had hij beter niet kunnen doen, want: “Seer corts hiernaer is sijn vrouw in de kraem beuallen van een kreupele soon, die nu noch dese dag creupel gaet laengst de straet.” 

Tegenwoordig heet de kerk weer Dionysiuskerk, een naam die herinnert aan de oude Franse schutspatroon.