Verhalen uit de regio

1945-1989

Circus Krone in Groningen

Het is een van de hardnekkigste virussen. Als je een keer in het circus geweest bent en de lucht van het zaagsel hebt opgesnoven, ben je voor het leven 'besmet'. Gelukkig is het wel een plezierig virus.

Circus Krone in Groningen

Een trein met pakwagens van circus Krone, die door een Hanomag-tractor naar het circusterrein worden gereden. - Foto: J.Woldhuis

In 1959 was ik 14 jaar en ik hoorde en las over een groot Duits circus dat naar Groningen zou komen. Het eerste Duitse circus dat na de Tweede Wereldoorlog Groningen aandeed: dát wilde ik wel eens meemaken! Op vrijdag 18 september stond ik 's morgens om 4.00 uur al aan de Lodewijkstraat te wachten op de eerste trein. Die kwam omstreeks 4.30 uur aan. Het was een machtig schouwspel: een lange rij van platte spoorwagons beladen met allemaal witte wagens met het opschrift Circus Krone in het rood. Om eerlijk te zijn, weet ik niet eens meer of ik die dag vrij was van school of niet, maar ik was er niet meer weg te slaan. Het lossen, het transport, de opbouw, de voorstellingen: alles heb ik meegemaakt.

Circus Krone

Carl Krone was in 1902 begonnen met een rondreizend circus Charles. In 1911 kwam dit circus naar Groningen en plaatste het zijn tent aan de Korreweg. In de jaren twintig beleefde Krone vele successen: hij opende een vast circusgebouw in München, maakte toerneeën en in 1924 had hij het grootste renbaancircus ter wereld: er konden 12.000 mensen plaats nemen en er werkten 1000 mensen.

In de Tweede Wereldoorlog maakte het circus slechte tijden door. De Nazi's hielden hun bijeenkomsten ook in het vaste circusgebouw in München. Het circus verhuisde naar Oostenrijk, waar Carl Krone overleed. Het familiebedrijf werd voortgezet door zijn dochter Frieda, met haar man en haar moeder. Vlak na de oorlog werd circus Krone een speelverbod opgelegd – ze hadden immers met de nazi’s gesympathiseerd – maar dankzij de geallieerde bevelhebbers kreeg Krone toestemming om circusvoorstellingen te geven voor de militairen die nodig aan verpozing toe waren.
Pas in 1959 durfden ze het weer aan om een tournee door Nederland te maken.

Volksverhuizing

Het circus bestond uit 350 woon- en pakwagens, de meeste op massieve banden; meer dan 450 dieren, 500 man personeel en artiesten. Men had de beschikking over een eigen smederij, brandweer, timmerwerkplaats, kleermakerij, een eigen elektriciteitscentrale en een enorme keuken die meer dan 1500 maaltijden per dag klaarmaakte. Alleen al voor de 120 Italianen met hun vaderlandse gerechten was dat een hele toer. Als je alle wagens op een rij zette, had je 40 minuten tijd nodig om erbij langs te lopen.

Het circus zou in Groningen opgebouwd worden op het voormalige Engelse Kamp. Het terrein van het voormalige Engelse Kamp lag braak, op de barakken van de bereden politie en de boerderij van Hoogstra na was alles leeg. Groningen zou voor de zoveelste maal belegerd worden, wederom door Duitsers! Maar nu was het een vreedzame invasie en die bracht heel wat Stadjers en mensen van ver daarbuiten op de been.

In totaal kwam er 2700 meter treintransport naar Groningen, verdeeld over 3 extra treinen die vanuit Leeuwarden naar de Lodewijkstraat kwamen. De eerste wagens voor transport stonden in Leeuwarden 's middags al klaar om op de treinwagons gezet te worden en toen na de avondvoorstelling de bezoekers om 23.15 uur de tent uitkwamen, was alles wat niet meer gebruikt werd voor de voorstelling al verdwenen.

Opbouw

Om 4.30 uur kwam de eerste trein in Groningen aan, de tweede om 5.30 en de derde om 7.00 uur. Een deel van de trein werd afgekoppeld bij de treinwasserij aan de Verlengde J.A.Feithstraat. Daar was een veelosplaats en konden de circuswagens van de wagons af gereden worden.

De bestuurders van de vele Hanomag-tractoren en trucks waren de eersten die de woonwagens uitkwamen, zich onder een kraan wasten en de motoren startten om in een bloedgang de circuswagens van de treinwagons te rijden en in een doorlopende kolonne via de Verlengde Oosterweg, huidige Kempkensberg, langs het Sterrebos naar het voormalige Engelse Kamp te brengen. Tentmeester Enkelmann was reeds bezig om zijn mensen de juiste plek aan te geven waar de grote circustent moest komen te staan. In een razend tempo, alsof het een machine betrof, gingen groepen tentbouwers met voorhamers in een rondslag alle pennen de grond in te slaan. Dat ging in een perfect ritme: elk sloeg een keer, dan zijn buurman, enzovoort.

<p>De opbouw van de grote tent:&nbsp;de masten worden opgezet op het Engelse Kamp. - Foto: J.Woldhuis</p>

De opbouw van de grote tent: de masten worden opgezet op het Engelse Kamp. - Foto: J.Woldhuis

Het stalpersoneel werkte hard om de staltenten op tijd klaar te hebben zodat alle dieren overgebracht konden worden. En er waren veel dieren: paarden (ik geloof 200) 48 roofdieren, een volière met exotische vogels, zeeleeuwen, kamelen, 16 olifanten en ga zo maar door, te veel om op te noemen.

Tegen 11.00 uur werd de eigen elektriciteitscentrale het terrein opgereden om met 100 kilometer kabel alle 15.000 lampen te voeden. Toen de grote viermasttent werd opgezet, liepen de tentbouwers over de tent heen. Dat vond ik spectaculair: ze gespten het tentzeil bij de masten dicht en brachten nog extra touwen aan. De tent kon 4800 tot 5000 bezoekers herbergen. Een enorm aantal, en je kon zo hoog komen te zitten dat er vrachtwagens onder je door konden rijden.

<p>Commandant Van Handel van de bereden politie op de schimmel Winston. - Foto: archief J.Kuipers</p>

Commandant Van Handel van de bereden politie op de schimmel Winston. - Foto: archief J.Kuipers

Gezonde Groninger buitenlucht

De kwartiermeesters hadden reeds de politiestallen op het terrein ontdekt en mochten gebruik van maken voor onder andere water en elektriciteit.

De stallen en de buitenmanege van de bereden politie waren geheel door het circus met zijn vele wagens en tenten ingesloten. Commandant van Handel en circusdirecteur Carl Sembach, allebei verwoed paardenliefhebbers vonden elkaar en werden dikke vrienden. Van Handel, met zijn enorme kennis van paarden en ruitersport, gaf graag advies en daar werd dankbaar gebruik van gemaakt: hij hielp zelfs mee om onderricht te geven.

Carl Sembach had door omstandigheden al twee jaar niet in het zadel gezeten. Dankzij aanwijzingen van Van Handel kon hij al gauw weer twee uur per dag rijden. Van de buitenmanege werd ook (voor zover het kon) gebruik gemaakt en volgens Sembach kon hij dat zelfs aan de paarden merken: gezonde Groninger buitenlucht.

Tijdens de Tour de ville reden Van Handel en Sembach samen aan het hoofd van de stoet. Sembach nodigde Van Handel uit een voorstelling mee te maken en zijn personeel ook: dat betekende 250 gratis toegangskaarten.

<p>Carl Sembach tijdens de Tour de Ville door de binnenstad van Groningen, met geheel rechts nog net zichtbaar politiecommandant Van Handel. - Foto: J.Kuipers</p>

Carl Sembach tijdens de Tour de Ville door de binnenstad van Groningen, met geheel rechts nog net zichtbaar politiecommandant Van Handel. - Foto: J.Kuipers

Bij het afscheid kreeg Van Handel een jong geitje aangeboden en hij gaf op zijn beurt aan Sembach een klein gouden stijgbeugeltje. Sembach hield het altijd bij zich en toen circus Krone in 1963 weer in Groningen kwam en de beide heren elkaar ontmoetten, toonde de circusdirecteur vol trots het stijgbeugeltje.

Scènes

Op zaterdagavond werd de première gehouden met als gasten onder andere de Commissaris der Koningin Mr. Offerhaus, de burgemeester en wethouders en nog veel meer hoogwaardigheidsbekleders. Het programma was naar ideeën van Frieda Sembach-Krone ingedeeld in vijf scènes met een centraal thema, begeleid door balletten op het toneel en rond de verlichte pisterand.

De onderdelen waren:

1) Rodeo in Springfield
2) Diwali, het feest van de duizend lichten
3) Een groet uit Wenen
4) Mulud, een woestijnvolk viert feest
5) Carnaval op Cuba

Tussen de scenes werden losstaande nummers opgevoerd. Het was een waar feest, alles sloot feilloos op elkaar aan.
Carl Sembach leidde 24 Arabische volbloedhengsten in een uitstekende dressuur. Zijn vrouw Frieda presenteerde de olifantenkudde, 16 in getal. Dochter Cristel Sembach toonde de hogeschoolkunst van het paardrijden. Gilbert Houcke begaf zich als tarzan tussen een groep tijgers. De clowns waren Les French en Peter Bento. Het Krone circusorkest van 16 man stond onder leiding van Alfonso Jeffa.

Directeur Carl Sembach ontging niets. Samen met zijn afdelingschefs zorgde hij ervoor dat alles op rolletjes verliep. Niemand rende, ieder kende zijn taak. Hij was streng maar rechtvaardig en had voor elk een vriendelijk woordje over. Het terrein was in kampen ingedeeld (wat heden ten dage nog steeds zo is). Niemand mocht in het kamp van een andere groep komen: de stalknechts niet bij de artiesten en de tentbouwers natuurlijk niet bij de danseressen. Deed je dat toch, vloog je er onmiddellijk uit. De Nederlandse tournee stond onder leiding van de heer Kersten.

Er werden per dag twee voorstellingen gegeven om alle onkosten te kunnen dekken.
De bewoners aan de Verlengde Oosterweg (nu Kempkensberg) waren deze drukte niet gewoon en genoten ervan. ‘s Avonds was de gehele Verlengde Oosterweg feestelijk verlicht. Vele van de bewoners zaten de gehele dag en of avond op een bankje voor het huis te kijken naar wat er allemaal langskwam. Bewoners met ruimte om het huis richtten een rijwielstalling in en pikten zo even een graantje mee.

Niet iedereen was gelukkig met het circus op het voormalige Engelse Kamp. Een wethouder vond dat de verpleegden van de Van Mesdagkliniek er maar onrustig van werden: te veel circusgeluid drong door tot in de kliniek.

Virus

Ik ben twee keer naar een voorstelling geweest en heb de reizende manege bewonderd, ik kon er niet genoeg van krijgen. Een paar jaar later, toen Krone in 1963 weer naar Groningen kwam, heb ik er zelfs gewerkt. Het was alleen maar om de paarden (en dat waren er veel!) van de veelosplaats aan de Verlengde Lodewijkstraat naar het circusterrein te brengen. Op dat moment heb zelfs op het punt gestaan om mee te gaan reizen, maar er was iets wat mij tegenhield. Ik bleef in Groningen.

In de loop van de jaren heb ik er heel wat gezien en nog steeds als er circus in de buurt is, ga ik er heen. Ik moet er even bij zijn, is het niet de voorstelling dan in ieder geval de opbouw en/of afbouw.